آناتومی و لایه‌های پوست به بیان ساده

چکیده:

پوست به عنوان بزرگترین عضو بدن شناخته می‌شود که با حدود 3 متر مربع سطح و یک شانزدهم ۱/۱۶  وزن بدن به عنوان سپر محافظتی بدن با محیط بیرون است. پوست طبیعی صورتی رنگ ملایم، یکنواخت، نرم، نه خیلی خشک و نه بیش از حد مرطوب دارد و جنسیت، سن، محیط زندگی، اقلیم و سبک زندگی بر سلامت و زیبایی پوست اثر گذار است. همچنین ضخامت پوست در نواحی مختلف بدن متفاوت است. در این مقاله سعی شده تا لایه‌های پوست به تفکیک بررسی شده و زیرلایه‌های هر بخش نیز معرفی شوند. همچنین ضمايم هر لایه نیز بررسی شده است.

مقدمه

در بساری از مباحث مرتبط با پوست و زیبایی و معرفی دستگاه‌ّهای پزشکی به آناتومی و لایه‌های پوستی از واژه‌های تخصصی استفاده می‌شود که در ذهن برخی از کاربران و اوپراتور‌های تجهیزات برداشت دوگانه ایجاد می‌نماید. برای جلوگیری از انتشار غلط مسطلح سعی نمودیم در این مقاله به معرفی کوتاهی از آناتومی پوست بپردازیم و لایه‌های پوست و اجزای آن را معرفی کنیم.

آناتومی و تصاویر لایه‌های پوست صورت و بدن

پوست از سه لایه اصلی تشکیل شده است که هر کدام چندین قسمت دارد:

• لایه خارجی، اپیدرم(روپوست) Epidermis 
• لایه میانی، درم (لاپوست) Dermis 
• لایه زیرین، هیپدرم (زیر پوست) Hypodermis

در تصویر بالا سه لایه اصلی خارجی، میانی و زیرین پوست به صورت شماتیک نمایش داده شده که در آن جایگاه عروق، فولیکول مو، غدد عرق، رسپتور‌ّهای عصبی و اجزای هر لایه نیز قابل مشاهده است. در ادامه نمایی واقعی از این لایه‌ها نیز که زیر میکروسکوپ تهیه شده، به نمایش در‌آمده.

اپیدرم (روپوست) Epidermis

اپیدرم لایه فعالی متابولیکی با ضخامت ۰.۰۴ تا ۱.۶ میلیمتر به عنوان خارجی ترین لایه پوست شناخته می‌شود که به عبارتی اولین سد دفاعی بدن است و در زیبایی و شادابی پوست نقش مهمی ایفا می‌کند. تاثیر مواد آرایشی و بهداشتی، ماسک‌ها، ترمیم کننده‌ّها، داروهای استعمال سطحی پوست و برخی روش‌های درمانی و مراقبتی پوست مثل لایه برداری شیمیایی، مکانیکال و سایشی در این لایه است. اپیدرم فاقد عروق خونی بوده و مواد غذایی و اکسیژن مورد نیاز خود را از عروق خونی درم و با انتشار از لا‌به‌لای سلول‌ها دریافت می‌نماید. همچنین دیفوزیون اکسیژن از سطح نیز به تنفس این لایه کمک می‌کند. همانطور که در تصویر زیر مشخص است اپیدرم چندین لایه دارد که در ادامه آنها را معرفی خواهیم نمود.

• قشر طبقه یا لایه شاخی (Srartum corneum استراتوم کورنه وم)
• قشر میانی یا لایه شفاف (Stratum Lucidum استراتوم لوسیدوم)
• قشر دانه ای یا لایه دانه دار (Stratum Granolosum استرانوم گرانولوزوم)
• قشر زیرین یا لایه خاردار (Stratum Spinusum استراتوم اسپینوزوم)
• قشر انتهایی یا لایه زاینده (Stratum Basale استراتوم بازال)

قشر طبقه یا لایه شاخی (srartum corneum)

خارجی ترین لایه پوست که حاوی سلول های مرده، مسطح و شاخی شده است و 14 روز پس از رسیدن سلول ها به این لایه ریزش رخ می دهد. بر اثر عوامل محیطی مانند اکسیژن هوا و اکسیداسیون این لایه، اشعه UV نور خورشید، مواد شوینده، مواد آرایشی و آلاینده‌های دیگر محیطی، سلول‌های این لایه مستحکم شده و لایه‌ای مقاوم و سدی بر روی پوست ایجاد می‌کنند که مانع از تنفس پوست و رسید مواد مغزی به این لایه می‌شود و لازم است از طریق انواع روش‌های لایه‌برداری پوست این لایه سرامیکی را شکست تا تنفس و تغذیه پوست بهبود یابد و شادابی و زیبایی پوست بهبود یابد. در تصویر‌های زیر این لایه در زیر میکروسکوپ مورد بررسی قرار گرفته است.

قشر میانی یا لایه شفاف (stratum lucidum)

قشر میانی یا لایه شفاف بسیار نازک و متراکم است که بیشتر در کف دست و پا قابل مشاهده است و متشکل از چند لایه سلول (3الی 5 لایه) شفاف است که نور از آن عبور می کند.

قشر دانه ای یا لایه دانه دار (stratum Granolosum)

قشر دانه‌ای سلول های بیضی شکل و دارای دانه که از پروتئین کراتین پر شده است می‌باشد و سلول ها در مسیر مهاجرت از لایه زیرین به این لایه بتدریج ضمن اینکه اجزاء حیاتی خود را از دست می‌دهند یعنی هسته ، دستگاه گلژی ، میتوکندری و … به این سطح می‌آیند.

قشر زیرین یا لایه خاردار (stratum spinusum)

قشر زیرین که به لایه خاردار نیز معروف است حاوی سلول های چند ظلعی و سنگفرشی است که هر چه به سطح نزدیک می‌شوند مسطح تر می‌شود. پیوند این سلول ها زیر میکروسکوپ به صورت خاردار است و سلول های لانگرهاس نیز در این لایه است.

قشر انتهایی یا لایه زاینده (stratum Basale)

لایه زاینده یا بیسال لایر که به صورت چین خورده است، داخلی ترین لایه اپیدرم و در مجاورت لایه درم است، حاوی سلول های کامل و قشر رویشی اپیدرم است که در این لایه ملانوسیت ها مسئول تولید رنگ دانه و کراتینوسیت‌ها مسئول تولید پروتئین کراتین هستند.

برخی از ضمائم اپیدرم (Epidermal Appendages)

• سلول مرکل (Merkel cells) گیرنده‌های حسی که در لايه بازال هستند و بيشتر در کف دست و پا، دهان و ناحيه تناسلي وجود دارند
• سلول لانگرهانس (Langerhans cells)
• کراتین (keratin)
• ملانوسیت: Melanocytes سلول های تولید کننده رنگ دانه ها در پوست که انواع یوملانین و فئوملانین توسط این سلول‌ها تولید می‌شوند.

لایه میانی درم (لاپوست) Dermis 

ضخامت درم بین0.3 میلیمتر در پلک تا 3 میلیمتر متغیر است که از سلول‌های فیبروبلاست تشکیل شده است. سلول های فیبروبلاست در پوست کلاژن و الاستین تولید می کنند. لایه درم از دو لایه پاپیلار و رتیکولار تشکیل شده است. در لایه میانی یا درم ضمايم زیر وجود دارد:

• رگهای خونی
• رگهای لنفاوی
• اعصاب سنسوری و موتوری
• غدد عرق apocrine
• غدد چربی (سباسه)
• فولیکول مو
• ریشه مو
• پیاز مو
• ماهیچه ارکتور

لایه پاپیلار Dermal papilea یا لایه برجسته

بخش نازک فوقانی اپیدرم می‌باشد که حاوی پاپیلارها است و کلاژن به صورت نامنظم و درهم در این لایه پراکنده است. هر چه المانهای کلاژه  ضخیم تر باشد قوام پوست بیشتر می شود.

لایه رتیکولار dermal reticular یا مشبک

بخش ضخیم تحتانی اپیدرم می‌باشد. در این لایه نیز کلاژن داریم ولی بسیارمنظم است که جراحان برش جراحی را موازی جهت این خطوط انجام می‌دهند تا ترمیم آن بهتر و از نظر زیبایی اثر کمتری به جا بگذارد. استریا یا خطوط چاقی و لاغری پاره شدن تارهای کلاژن این لایه است.

لایه زیرین، هیپدرم (زیر پوست) Hypodermis

این لایه که به بافت اديپوز(چربي) نيز معروف است بیشتر از سلول‌های چربی تشکیل شده و ضخامت آن در نواحی مختلف بدن کاملا متفاوت است و حتی در برخی نقاط بد مانند پلکها، کيسه بيضه، نوک پستان و درشت ني این لایه وجود ندارد. مراقبت‌های تغذیه و ورزش در ضخامت این لایه موثر است ولی به طور کل ضخیم ترین لایه روی عضلات سرینی شکل می‌گیرد. از وضائف هایپودرم می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• تغذیه پوست
• عایق حرارتی
• محافظت کننده ضربه
• امکان لغزش پوست روی بافت زیرین

ملانین Melanin یا رنگدانه در پوست چیست؟

ملانین یا رنگدانه که در سلول های ملانوسیت ساخته می شوند در بدن انسان 3 نوع نقش ایفا می نماید:

• پراکنده کردن پرتوهای دریافتی
• نور مرئی را جذب و انرژی را جهت تشکیل پیش سازهای ملانین مصرف و باقی انرژی را بصورت گرما آزاد مینماید.
• با جلوگیری از رادیکالهای آزاد (بخصوص نوع یوملانین) از سلولها محافظت می­نماید.

انواع ملانین در پوست ساخته می‌شود که رنگ پوست را تعیین می‌کند

• یوملانین: EUMELANIN
  سیاه و قهوه­ای، افراد دارای این ملانین بیشتر برنزه می­شوند، در سیاه پوستان بیشتر این نوع رنگدانه را داریم.
• فئوملانین: PHAEOMELANIN

رنگ قرمز تا نارنجی دارد، خاصیت برنزه شدن کمتری دارند، در سفید پوستان بیشتر این نوع رنگدانه را داریم.